Stichting tot bevordering van het Maatschappelijk Emancipatieproces
(Stichting MEP)
 


Open Projectonderwijs

Index:


Nieuws


Het eendere en het eigene, creatieve verwerking van emoties, teweeggebracht door films of gastsprekers in het onderwijs

Anne-Ruth Wertheim en Lieneke Akkerman

Een inleiding bij de downloads:
  • Het eendere & het eigene
  • The universal & the unique
Jarenlang vertoonde Anne-Ruth Wertheim in de groepen waaraan ze onderwijs gaf, haar DVD De gans eet het brood van de eenden op, mijn kindertijd in een Jappenkamp op Java (zie elders op deze website).
Op die DVD zie je de uitvergrote tekeningetjes die zij samen met haar zusje en broertje maakte in het Jappenkamp. Daarop is te zien hoe de kinderen het ene moment de vreselijkste dingen meemaakten en het andere gewoon speelden tussen de barakken. Onderwijl hoor je haar vertellen wat er allemaal gebeurde, wat er door haar heenging en hoe zij daar later op terugkeek.

Houd je hoofd bij de les … en leg je hart het zwijgen op!
Haar toehoorders, kinderen en jongeren zowel als volwassenen, waren altijd erg onder de indruk en stelden haar na afloop allerlei vragen die ze zo goed mogelijk beantwoordde. Maar naarmate ze meer van zulke presentaties gaf – ook met DVD’s over heel andere onderwerpen – groeide haar overtuiging dat ze haar toehoorders tekort deed door na afloop alleen een groepsgesprek te houden. In zulke gesprekken zijn het immers vooral de woordvoerders van de groep die de vragen stellen en moeten de overigen zich tevreden stellen met luisteren. Voordat zij zich zelfs maar hebben kunnen afvragen wat ze eigenlijk voelen en vinden, is het gesprek alweer losgebarsten. De luisteraars kunnen zo gemakkelijk de les leren dat hun gevoelens er minder toe doen.
Maar al gauw drong tot haar door dat die haastige overgang van individuele gewaarwordingen naar een groepsgebeuren evenmin goed was voor de woordvoerders zelf. Iedereen zou de gelegenheid moeten krijgen zich eerst rustig in zichzelf te verdiepen, voordat er verder werd gegaan.

Naarmate audiovisuele materialen in onderwijs- en opleidingssituaties gebruikelijker werden, liepen ook sommige van haar collega’s – onder wie Lieneke Akkerman – tegen dit probleem op. Er worden gebeurtenissen dichtbij of veraf getoond die zich afspelen in het verleden, nog steeds aan de gang zijn of voorspeld worden voor de toekomst. Die kunnen gruwelijk zijn en angstaanjagend, maar ook heerlijk en liefdevol. Vooral materiaal dat is ontleend aan de televisie, wordt met het jaar indringender. De techniek laat geen mogelijkheid onbeproefd om het raffinement van de overdracht op te voeren. Iets dergelijks geldt voor de confrontatie met gastsprekers in leersituaties. Die hebben vaak ernstige dingen meegemaakt en roeren bij de deelnemers diepe gevoelens aan. En ook dan wordt gewoonlijk volstaan met een groepsgesprek na afloop.

Met onze methode komt iedereen aan bod

Het was dus de hoogste tijd een methode te ontwikkelen waarmee deelnemers gelegenheid kregen eerst rustig bij zichzelf na te gaan wat de presentatie hen gedaan had. Die methode moest zo in elkaar zitten dat ieder van hen zou ontdekken dat er – tijdens het in zich opnemen van de presentatie – heel verschillende en soms zelfs tegenstrijdige gevoelens en gedachten in hen waren opgekomen. Er zouden zeker ook persoonlijke herinneringen hebben meegespeeld die hun beleving hadden gekleurd.
Dit alles moesten ze individueel op een rijtje kunnen zetten, waarna ze de tijd zouden krijgen zorgvuldig te besluiten wat ze daarvan wel en niet met anderen zouden willen delen. Zo zouden ze en passant kunnen leren hun privacy te beschermen. En daarna zouden we hen in een begeleid proces stap voor stap leren één van hun eigen herinneringen uit te kiezen en die op een creatieve manier te verwerken tot een gedicht, een verhaal en/of een uitbeelding.

Met onze methode wilden we nog iets anders bereiken. We hadden gemerkt dat onze deelnemers vaak diep onder de indruk waren van het onrecht in de wereld dat dagelijks op hen afkwam. Ze wilden daar werkelijk graag iets aan doen, maar voelden zich volkomen machteloos. In hun verwarring probeerden ze hun geweten te sussen door allerlei vooroordelen te bedenken over de mensen die het zo beroerd getroffen hadden.
Met onze methode hoopten we ertoe bij te dragen dat ze meer zelfrespect zouden verwerven en daarmee ook meer respect voor anderen. We moesten zorgen dat ze erachter konden komen wat in hun gevoelens en denkbeelden karakteristiek was voor henzelf en wat voor anderen. En minstens zo belangrijk was het hen te laten ervaren wat ze gemeen hadden met anderen, wat ze in andermans uitingen herkenden. Meer besef van het eigene en het eendere zou maken dat zij zich niet meer lieten overspoelen door het gevoel er alleen voor te staan. Ze zouden ontdekken dat, en in hoeverre, ze hun leven deelden met anderen. En in het verre verschiet zouden ze dan misschien in actie komen om onrecht te helpen bestrijden.


terug naar boven


PERSBERICHT
De gans eet het brood van de eenden op


"Mijn zusje, broertje en ik tekenden alles wat we om ons heen zagen gebeuren in het Japanse kamp - op hele kleine papiertjes, want er kwam nooit nieuw papier het kamp binnen en wat je had meegenomen raakte natuurlijk al gauw op. Onze moeder tekende op het karton van een oude doos een ganzenbord met daarop alle bestanddelen van dat eeuwenoude spel: ganzen, waterput, gevangenis en de dood, maar dan zoals het er allemaal uitzag in ons kamp."

Ik wilde iets doen met de teruggevonden spullen. Laten zien dat het allemaal weer kan gebeuren, dat oorlog en racistisch geweld opnieuw kunnen uitbreken. Maar ik wilde ook laten zien dat het niet waar is dat mensen dan alleen nog maar tot beesten kunnen verworden. Dat er nog altijd mensen zijn die hun waardigheid bewaren en solidair zijn met anderen."

'De gans eet het brood van de eenden op' is het verhaal van de kindertijd van Anne-Ruth Wertheim in een Jappenkamp op Java, Nederlands-Indië. Ze vertelt het aan de hand van het ganzenbord dat haar moeder in het kamp voor haar en haar broertje en zusje maakte.

Het Centrum voor Mondiaal Onderwijs heeft het bijbehorende lespakket gemaakt in een tweetal versies: één voor de groepen 7 en 8 van het basisonderwijs en één voor de klassen 1, 2 en 3 van het voortgezet onderwijs.

De titel verwijst naar het gegeven dat eenden met elkaar gaan vechten als een gans probeert hun brood op te eten. Of met andere woorden: in een situatie waarin je gediscrimineerd wordt, gaan de slachtoffers onderling ruzie maken en elkaar discrimineren in plaats van solidair met elkaar te zijn tegenover degene die hen discrimineert.

Het lespakket verbindt heden en verleden. De oorlog is al lang voorbij, maar zijn daar¬mee ook haat, onderdrukking en discriminatie verdwenen?
‘De gans eet het brood van de eenden op’ bestaat uit een lesbrief met dvd en een bijbehorende educatieve website http://www.cmo.nl/gans.

De lesbrieven zijn gratis te downloaden vanaf de website. Daar is ook het beeldverhaal in zijn geheel te bekijken. U kunt de lespakketten ook bestellen. De BO-versie en de VO-versie kosten ieder € 10,-. De bijbehorende dvd kost eveneens € 10,-.

Centrum voor Mondiaal Onderwijs
Postbus 9108
6500 HK Nijmegen
024-3613074
cmo@fm.ru.nl


terug naar boven


Een interview van Harry de Ridder met Anne-Ruth Wertheim staat op www.historien.nl.
De Engelse versie daarvan staat bij de downloads aan het eind van de Mep-website.

terug naar boven

Historisch archief Open Projectonderwijs toegankelijk en actueel voor huidige onderwijsdiscussie


In de jaren zeventig en tachtig werd aanvankelijk in Wageningen en later ook op een aantal andere scholen in het land het Open Projectonderwijs ontwikkeld. Wezenlijk voor deze onderwijsvernieuwing was de ontwikkeling van methoden en procedures die docenten in staat stelden om leerlingen te begeleiden bij het zelfstandig en gezamenlijk leren onderzoeken van de wereld om hen heen.

Over de ontwikkeling van het Open Projectonderwijs is indertijd het nodige gepubliceerd, maar veel van het bestaande schriftelijke en beeldmateriaal bleef ongezien. Vanaf dit voorjaar is het archiefmateriaal toegankelijk. De Stichting tot bevordering van het Maatschappelijk EmancipatieProces heeft de afgelopen jaren gewerkt aan het ordenen, beschrijven en bewerken van het materiaal. Het gaat daarbij om vele uren video-opnamen van leerlingen, docenten en ouders bij activiteiten binnen en buiten school, schriftelijke verslagen van leerlingen over hun bezigheden, observaties van ouders, discussies binnen de groepen deelnemende docenten, notulen van overlegorganen binnen de school, correspondentie met het Ministerie van O & W. Kortom, er is een archief geopend dat een gedetailleerd beeld geeft van een toentertijd opzienbarende onderwijsvernieuwing. Ook zijn enkele nieuwe DVD’s samengesteld met materiaal uit die tijd om een aantal methodische principes beter in beeld te brengen.

Het archief is integraal in te zien bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam. Een selectie van het beeldmateriaal is ook te bekijken in het Museon in Den Haag en in het Nationaal Onderwijsmuseum in Rotterdam.

Het archief is niet alleen interessant vanuit het oogpunt van de geschiedenis van onderwijs(vernieuwing). Veel van de misverstanden, eenzijdigheden en problemen die de tegenwoordige discussies over het nieuwe leren of competentieleren beheersen, zijn goed herkenbaar in de ontwikkeling van het Open Projectonderwijs. En veel van de ontwikkelde methoden en procedures waren bedoeld om soortgelijke problemen als zich nu voordoen in het nieuwe leren en competentieleren te overwinnen. Om die reden is kennisname van de moeilijkheden én oplossingen waarmee de onderwijsvernieuwers van toen te maken hadden nog steeds relevant voor de actualiteit.


terug naar boven

Recente publicaties


Leerlingen leren onderzoeken,
de methode Puntenlijsten


Op deze DVD is te zien hoe leerlingen binnen en buiten de school op onderzoek uitgaan.
Wanneer leerlingen veelsoortige gegevens verzamelen komen die gewoonlijk terecht in ellenlange verslagen, die zich slecht lenen voor verdergaand onderzoek. Er staat van alles in dat nergens mee te maken heeft en alle twijfels, observaties, ongerijmdheden en nieuwe vragen zijn weggelaten.
Met de methode Puntenlijsten leren leerlingen hun bevindingen te noteren in zogenaamde ‘punten’ zodat ze er ordeningen in kunnen aanbrengen.
Ook kunnen ze hun achtereenvolgende onderzoekservaringen met elkaar verbinden en conclusies trekken.
De methode werd ontwikkeld in Open Projectonderwijs, een open leervorm waarin het gezamenlijk leren onderzoeken centraal staat.
Op de DVD wordt de methode gedemonstreerd aan de hand van het werken met puntenlijsten door leerlingen uit verschillende schooltypen, van VMBO tot VWO. Ook wordt getoond hoe leerlingen enkele ordeningprincipes toepassen op hun gegevens.
In 2006 is het diaklankbeeld gedigitaliseerd en geoptimaliseerd door Mick Salomons.


terug naar boven



Ik ben er zelf geweest,
kinderen in Nicaragua


Kathinka van Dorp en Jessika van Kammen

Jessika van Kammen woonde en werkte in 1983, achttien jaar oud, een half jaar in Nicaragua. Dit Midden-Amerikaanse land had zich kort tevoren ontworsteld aan een wrede dictatuur en was enthousiast begonnen aan de opbouw van een rechtvaardige samenleving. Haar belevenissen vertelt ze aan Kathinka van Dorp die er een diaklankbeeld van maakte. Daarvoor gebruikte ze niet alleen haar eigen dia’s, maar ook die van veel andere Neder-landse jongeren die in die tijd het land mee hielpen opbouwen.
Het diaklankbeeld werd in 1985 uitgebracht door de Stichting Ontwikkeling Projekt-onderwijs die met behulp van audiovisueel materiaal Nederlandse schoolkinderen inzicht wilde geven in het leven in Derde Wereld-landen en vooral in dat van de schoolkinderen. In de tachtiger en negentiger jaren is het diaklankbeeld op honderden scholen vertoond, meestal in het kader van projecten Mondiale vorming, Ontwikkelingssamenwerking of Taaldrukken. In 2008 is het op DVD gezet door Mick Salomons.


terug naar boven



De Gans eet het brood van de eenden op,
Mijn kindertijd in een Jappenkamp op Java


Anne-Ruth Wertheim

Op deze DVD vertelt Anne-Ruth Wertheim over haar leven in Japanse kampen op Java tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze doet dat aan de hand van de tekeningetjes die zij, haar zusje en broertje maakten van het kampleven. Omdat er geen fototoestellen waren, wilde hun moeder dat zij alles wat er gebeurde vastlegden. Anders zouden de mensen die later leefden elkaar steeds opnieuw de ergste dingen aandoen. Zijzelf had een ganzenbord getekend op het karton van een oude doos.
In 1989 maakte Herrie van Borssum van alle tekeningetjes dia’s en ontwierp het diaklankbeeld dat in 1994 in boekvorm verscheen. In 2007 optimaliseerde Mick Salomons het op DVD. Daarop staat het verhaal ook in Engelse vertaling. In 2008 verscheen het boek in Indonesische vertaling (Angsa merampas roti bekek-bekek, Masa kanak-kanakku di kamp Tahanan Jepang di Jawa).
Bij het Centrum voor Mondiaal Onderwijs zijn in 1994 lesbrieven bij ‘De Gans eet het brood van de eenden op’ verschenen. De bedoeling is om deze lesbrieven in 2009 te actualiseren.


terug naar boven



Open Projectonderwijs, Catalogus filmbeschrijvingen 1972-1989


Theo Jansen, Ingrid Koops, Johan Marteijn en Anne-Ruth Wertheim

In deze Catalogus worden alle films beschreven die ooit gemaakt zijn van de praktijk van het Open Projectonderwijs zoals dat tussen 1973 en 1989 werd ontwikkeld. Deze bijzondere onderwijsvorm werd zo genoemd vanwege het ontbreken van vakgebonden doelstellingen en het open karakter van de leerprocessen.
Het werd eerst ontwikkeld op Het Wagenings Lyceum in Wageningen en daarna ook op andere scholen: Scholengemeenschap Oost-Betuwe in Bemmel, LHNO-school De Sprong in Nijmegen, het Keizer Karel College in Amstelveen en MAVO De Witte Raaf in Utrecht.
Voor de uitvoering van de open projecten werd gedurende een deel van het schooljaar - naast de gewone schoolvakken - een deel van de schoolweek gereserveerd. De leerlingen kiezen in een begeleid proces een eigen onderzoek dat ze vervolgens opzetten, uitvoeren en presenteren. Ze voeren hun onderzoek uit in groepjes van enkele leerlingen die worden begeleid door een of twee leerkrachten.
In de Catalogus zijn ook enkele teksten over Open Projectonderwijs opgenomen. Via de website is de Catalogus als PDF-bestand te downloaden.


terug naar boven

Ontstaan

De Stichting tot bevordering van het Maatschappelijk Emancipatieproces (Stichting MEP) is op 18 februari 1983 opgericht met als doel: het bevorderen van het maatschappelijk emancipatieproces.
Volgens artikel 4 van de statuten tracht de stichting dit doel te bereiken door:
  1. het bestuderen van de problemen betreffende het maatschappelijk emancipatieproces;
  2. in het bijzonder het uitgeven of doen uitgeven van publicaties over onderwijs- en opvoedingsvernieuwingen in overeenstemming met het doel der stichting;
  3. andere wettige middelen.
Jan Musses Het initiatief tot oprichting van de Stichting MEP werd genomen door Jan Muusses, directeur van Uitgeverij/Drukkerij Muusses te Purmerend, die vooral schoolboeken uitgaf. Jan Muusses was behalve uitgever ook onderwijsvernieuwer en actief in de WVO, de Werkgemeenschap voor Vernieuwing van Opvoeding, Onderwijs en Maatschappij. Daar ontmoette hij andere onderwijsvernieuwers en ervoer hoe moeilijk het voor hen was hun vernieuwende teksten gepubliceerd te krijgen binnen het commerciële circuit. Om hen te ondersteunen werd binnen de WVO de Werkgroep Uitgaven opgericht.
De directe aanleiding tot het oprichten van de Stichting tot bevordering van het Maatschappelijk Emancipatieproces was de wens van een lid van de WVO, Brecht van den Muijzenberg-Willemse, een legaat uit haar nalatenschap te schenken. Zij was actief in het Montessori-onderwijs en had ook contacten met andere stromingen binnen de Reformpedagogiek. Tevens was ze actief betrokken bij De Werkschuit.
Projectonderwijs, afleren en aanleren en Themakeuze in open projectonderwijs De financiële basis van de Stichting MEP was al gelegd door de opbrengsten van een aantal uitgaven van Uitgeverij Muusses op verzoek van de WVO: “Projektonderwijs, afleren en aanleren” en “Themakeuze in open projektonderwijs” door Theo Jansen en Anne-Ruth (van Kammen)-Wertheim en “Studielessen” door Anne-Ruth (van Kammen)-Wertheim en Jaap Tempelman. De uitgeverij en de auteurs hadden het exploitatietegoed ter beschikking gesteld aan de Werkgroep Uitgaven van de WVO, later opgegaan in de Stichting MEP. Dit exploitatietegoed en het legaat van Brecht van den Muijzenberg - zij is in 1984 overleden - maakten het mogelijk verschillende activiteiten en publicaties te realiseren.

terug naar boven

Bestuur

Het bestuur bestond bij oprichting uit Kees van Baalen, Hans Dikker Hupkes, Bert van Meijl, Ron Plattel en Joop van Rooijen.
Er hebben diverse bestuurswisselingen plaatsgevonden. Andere bestuursleden zijn (geweest): Theo Jansen, Anne-Ruth Wertheim, Herrie van Borssum, Jan ten Thije en Ingrid Koops. Jan ten Thije verliet het bestuur wegens vertrek naar het buitenland. In september 1994 is Herrie van Borssum overleden. De laatste jaren werd het bestuur gevormd door Theo Jansen, Johan Marteijn, Ingrid Koops, Anton Kors en Anne-Ruth Wertheim.

terug naar boven

Activiteiten/publicaties van 1983 tot 1996

Publicaties
In de jaren 1983-1996 zijn de volgende activiteiten en publicaties gefinancierd:
  • Verwerking van bijzondere lesinhouden, Verslaglegging door leerlingen en Emoties in de les, NIAM in samenwerking met Stichting Ontwikkeling Projektonderwijs
  • Buiten de orde, dilemma’s in de ontwikkeling van projektonderwijs, Theo Jansen en Anne-Ruth Wertheim, SUN, 1984
  • Werk- en scholingsgemeenschap te Utrecht van de Stichting Werkwijs, 1985
  • Potloden als geweren (Spaanse vertaling, over volwasseneneducatie in Nicaragua), Marc Lammerink, Johan Rippen en Lidwien Vos de Wael, 1988
  • Vernieuwing Tijdschrift voor onderwijs en opvoeding, 1989
  • Ach, er is meer dan je denkt, Theo Vesseur, 1991
  • Schatmeester of schoolmeester, onderwijsvernieuwing en educatief uitgeven, 50 jaar Vernieuwing (themanummer), 1991
  • De gans eet het brood van de eenden op, Mijn kindertijd in een Jappenkamp op Java, Anne-Ruth Wertheim, Buffer/SUN, 1994
  • Lees het nog eens, Handboek voor het schrijven van gedichten, Ankie Peypers en Kathinka van Dorp, IVIO, 1996.
De meeste publicaties zijn opgenomen in het archief van Anne-Ruth Wertheim dat bij het IISG (Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis) is ondergebracht.

Publicaties
terug naar boven

Activiteiten/publicaties vanaf 2005

In 2005 is de MEP nieuw leven ingeblazen door een aantal onderwijsvernieuwers van toen: Theo Jansen, Ingrid Koops, Johan Marteijn en Anne-Ruth Wertheim. Aanleiding vormde een grote vondst oude filmbanden in de kelder van het Wagenings Lyceum, grotendeels gemaakt door Herrie van Borssum. Dit samenwerkingsverband heeft, met steun van het IISG (Internationaal Instituut voor Sociale geschiedenis), deze banden van tekst en uitleg voorzien zodat ze bruikbaar worden voor de onderwijsvernieuwers van nu, bijvoorbeeld in het kader van het ‘Nieuwe Leren’of ‘Natuurlijk Leren’.

Publicaties:

Tekst Uitgangspunten, kenmerken en doelstellingen van projectonderwijs
Tussen 1973 en 1989 werd om te beginnen in Wageningen en daarna ook elders een bijzondere vorm van projectonderwijs ontwikkeld. Vanwege het ontbreken van vakgebonden doelstellingen en het open karakter van de leerprocessen werd dit projectonderwijs ‘open projectonderwijs’ genoemd. De uitgangspunten, kenmerken en doelstellingen van dit projectonderwijs zijn in korte punten omschreven.
De lijst is niet bedoeld als checklist om doelen af te vinken die in ieder project moeten worden nagestreefd, laat staan gerealiseerd. Het gaat veel meer om een ‘filosofie’: wezenlijke uitgangspunten, kenmerken en doelstellingen van onderwijs dat de persoonlijke en maatschappelijke vorming van leerlingen serieus neemt, zonder hen over te leveren aan de vage opdracht om ‘zelfstandig te leren’.


De Begrippenbasis
De Begrippenbasis is een methode om te leren meer en betere vragen te stellen. Met de methode wordt bereikt dat leerlingen en cursisten zich meer gaan afvragen, dat hun vragenpakket gevarieerder wordt en dat de vragen zelf meer diepgang krijgen. Leerlingen en cursisten raken persoonlijker betrokken bij wat ze te weten willen komen en houden meer rekening met de persoon aan wie ze hun vragen stellen. Ze gaan ook omzichtiger te werk bij het formuleren van hun vragen. De Begrippenbasis is op te vatten als een kruising tussen ‘Open Projectonderwijs’ (zie Uitgangspunten, kenmerken en doelstellingen van projectonderwijs) en ‘Taaldrukken’ (www.taalvormingentaaldrukken.nl).
De Begrippenbasis is ontwikkeld in de Basiseducatie maar ook bruikbaar in alle andere vormen van onderwijs. De tekst is te downloaden op deze website.

DVD Leerlingen leren onderzoeken, de methode puntenlijsten

DVD Ik ben er zelf geweest, kinderen in Nicaragua

DVD De gans eet het brood van de eenden op, mijn kindertijd in een Jappenkamp op Java

Open Projectonderwijs, Catalogus filmbeschrijvingen 1972-1989

terug naar boven

Voor informatie en bestellingen: neem contact op met info@schilpdel.nl.


Download publicaties
  1. Uitgangspunten, kenmerken en doelstellingen van projectonderwijs

  2. Leerlingen leren onderzoeken, de methode puntenlijsten
    (begeleidende tekst bij de DVD-presentatie in woord en beeld Werken met Puntenlijsten)

  3. De Begrippenbasis

  4. Video - Werken met Puntenlijsten
    Klik op de link.
    Deze video is geactualiseerd in 2006 op basis van materiaal uit 1986.

  5. Identiteit? Wij allen zijn combi’s!
    Voel je je Nederlander of Marokkaan? Niet-joods of joods?

  6. Identity? All of us are combis!
    Do you Feel Dutch or Moroccan? Jewish or Not?

  7. Open Projectonderwijs,
    Catalogus filmbeschrijvingen 1972-1989

  8. Het eendere & het eigene
    Creatieve verwerking van emoties, teweeggebracht door films of gastsprekers in het onderwijs

  9. The universal & the unique
    Dealing with Teaching that Evokes Emotions, in particular Audiovisual Material and Guest Speakers

  10. Childhood Years in a Japanese Prison Camp
    Interview with Anne-Ruth Wertheim by Harry de Ridder




Indien de download niet correct wordt geladen, dan kunt u gratis de bijbehorende acrobat reader downloaden en installeren op uw PC.
Het downloaden van de Acrobat reader


terug naar boven